مجموعه نقش رستم

مجموعه میراث جهانی تخت جمشید

خشایارشا پسر داریوش بزرگ و دخترزاده ی کورش _بنیاد گذار شاهنشاهی ایران_ بود. وی در حدود 520 ق .م تولد شد و در جوانی کارهای مملکت داری را از پدر آموخت و ورزیدگی یافت، و مدتی فرمانروای بابل شد. با آنکه پسر بزرگ داریوش نبود، به احترام خون کورش و نیز شخصیت والای خودش ولیعهد پدر شد. و در 486 ق.م جانشین او گشت.

آرامگاه در سنگ کنده شده داریوش بزرگ از مهمترین و والا مقامترين يادگارهاي تاريخي ايران است. داريوش از خاندان هخامنشي و از تيره پاسارگاردي و از قوم پارسي و از نژاد آريائي بود. پدران وي از ديرباز بر پارس پادشاهي داشتند، و پسر عموي پدرش، كورش بزرگ و پسر او كمبوجيه، پهناورترين شاهنشاهي تاريخ را بوجود آوردند كه از رود دانوب در اروپا تا درياي آرال در آسياي مركزي و از اقيانوس هند و رود سند تا حبشه و ليبي گسترش داشت.

شاهنشاهي اردشير يكم در 465 ق.م. با توطئه‌ها و جنگ‌هاي داخلي آغاز شد، و پس از اندك زد و خوردهائي با يونانيان و مصريان، آرامشي برقرار گشت كه به اردشير فرصت داد در دربار خود كامرانه و پر تجمل بسر برد. در اواخر كارش جنگهاي پلوينزوس ميان يونانيان فرصت و فراغت بيشتري برايش پيش آورد. اردشير يكم توانست كاخ‌هاي باشكوه در تخت‌جمشيد و شوش برپا كند، و آنچه را كه پدرش ناتمام نهاده بود، بپايان برساند.

غربي‌ترين آرامگاه نقش‌رستم كه حدود 33 متري سمت جنوب غربي آرامگاه اردشير يكم كنده شده، منتسب است به داريوش دوم، كه پس از جنگ‌هائي خاگي به جانشيني اردشير يكم رسيد و از 423 تا 404 فرمانروائي كرد. وي اصلاً پادشاهي آرامش جوي و راحت‌طلب و ضعيف‌النفس بود، و بيشتر در بابل و شوش و در ميان درباريان و خواجگان بسر مي‌برد، و سخت زير نفوذ زنش شاهبانو پروشاتي (پرشاد ـ به يوناني پريساتيس) دختر خشايارشا بود.

در دوره ی ساسانی محوطه ی نقش رستم از نظر دینی و ملی اهمیت بسیار داشته است و از این روی باید پذیرفت که دیواری نگهبانش بوده و پاسدارانی از آن نگهداری می کرده اند. در حقیقت با اینکه حفاری علمی در این محوطه کم انجام شده، نقشه های هوایی که اشمیت منتشر کرده است، طرح برج و باروئی را خیلی خوب می نماید.

محوطه ی مقدس بشکل مستطیلی ناقص بوده، و درازایش 200 و پهنایش 70 متر می شده است.

تا زمان ساساني، بناي " بن خانه ( كعبه زرتشت)" هنوز آبادان و تقريباً دست نخورده باقي مانده بود، و قسمت پايين جبهه بيروني ديوارهايش هموار نيك تراشيده و جاي دار بود و تقريباً براي نقر كتيبه اي مناسب مي نمود. شاپور يكم كه زندگي درخشان و پيروزيها ي پر آوازه داشت، بر آن شد كه مثل پدران با ستانيش، سرگذشت كارهايش را بر اين بناي كهن جاودانه كند. شايد وي متوجه شده بود كه بر آرامگاه داريوش نبشته سه زباني اند، و شايد هم نوشتن متون سه زباني باب بود. بهرحال وي بفرمود تا سه جبهه ديوار برج نقش رستم، متني را در سه زبان بدين صورت كندند.

پيش از آمدن آريائيان به پارس، اين ناحيه زير نفوذ بوميان خوزستان بوده و از اينان آثاري در گوشه و كنار فارس و بويژه جلگه مرودشت (مثلاً) در تپه سبز در داخل شهر مرودشت، در تپه ماليان يا انشان قديم در كناره غربي جلگه مرودشت)بدست آمده است كه مي رساند مردمي با فرهنگ و در فنون و زندگي شهري پيشرفته بوده‌اند. يكي از آثار آنان نقش برجسته‌اي بوده كه بر سينه كوه نقش رستم تراشيده بوده اند و بعدها بهرام دوم ساساني آنرا حك كرده و نقش خود و درباريانش را جايگزين ساخته است.

گماردن آناهيتا نرسي را به شهرياري

نرسي فرزند شاپور يكم بود كه اول « شاه » مشرق ايران شد و پس از چندي در زمان برادر و برادرزاده‌اش (بهرام اول و بهرام دوم) فرمانرواي ارمنستان گشت، و در آنجا گروهي از بزرگان ايران بدور وي جمع شدند، و وي را به گرفتن تاج و تخت ترغيب كردند. خود نرسي در كتيبه‌اي كه بر برج پايكوبي در عراق كنده است، ادعا دارد كه « شاپور وصيت كرد كه او { يعني نرسي} شهريار ايرانشهر باشد».

یک- پيروزي شاپور بر امپراتوران روم

شاپور يكم در حدود 200 ميلادي زاده شد، و در مكتب پدر خود اردشير، آيين رزم و بزم و كشورداري و سالاري آموخت. در نبرد هرمزدگان در 28 آوريل 224 ميلادي، داذبنداد سپهبد اشكاني را از اسپ بخاك انداخت و پس از آن سپهسالار پدر شد و در جنگها او را ياري كرد. سپس در اواخر دوره اردشير قائم مقام وي گشت و مدتي هم تاج گنبدي شكل پدر را بر سر داشت و با همين تاج در سه جا منقوش است: روي نقش سلماس در آذربايجان، روي "نقش رستم" در داربگرد فارس و روي يك گل سينه گوهر كه اكنون در گنجينه نشانهاي كتابخانه ملي فرانسه مي باشد.

بهرام دوم در نبردگاه

درست در زیر ارامگاه داریوش، دو سنگتراشی بزرگ از دوره ساسانی داریم که هر دو نبرد شهریارانی اسب سوار را نشان می دهد که دشمنان خود را نگون سار کرده اند. نقش پایین احتمالاً و نقش بالایی به قطعیت به بهرام دوم منسوب شده است.

نقش بالایی 7 متر درازا و سه متر ارتفاع دارد و در آن نبرد پیروزمندانه بهرام دوم با دشمنی که هویتش معلوم نیست، به ترتیب زیر نموده شده است. شاهنشاه را از دو بال عقابی که از تاجش گشوده شده، می توان شناخت، گوی و دیهیم نواردار وی نیز به خوبی مشخص است و از شانه هایش گوی های شاهانه بر آمده .

گماردن اهورامزدا اردشير را به شاهي

در گوشه شرقي محوطه مقدس نقش رستم، بر سينه صخره اي كه درست مشرف بر پيچ راه شولستان و قريه حسين آباد است، مجلسي از تاجگذاري اردشير پاپكان تراشيده شده است كه در شمار زيباترين و سالمترين نقوش ساساني است و بارها توصيف و تعبير گرديده است. علت اينكه اين نقش و يك حجاري ديگر (يعني بهرام و درباريانش= شماره 4) را بيرون از محوطه بارودار نقش رستم تراشيده اند، روشن نيست، ولي احتمالاً چشمه اي در اينجا روان بوده است و بعلت تقدس و انتسابش به اردوي سورآناهيتا- كه اردشير و نياكانش متولي آتش وي بوده اند- اين نقوش را كنده اند. همين وضع درمورد نقوش فيروزآباد هم ديده مي شود.در آنجا در كنار رودخانه و سر راه، بر سينه كوه "گماردن اهورامزدا اردشير را به شاهي" و "نبرد هرمزدگان و پيروزي اردشير بر اردوان پنجم" نقش شده است.

کوه نقش رستم شیب تندی به سوی جنوب غربی دارد، و از چند متری نقش اردشیر پایکان به صورت پوزه ای درمی آید که رو به شمال می پیچد و به ناحیه شولستان می رود. در 150 متری پوزه بر سمت راست جاده دو قربانگاه از سنگ کوه تراشیده اند که شکل هرم ناقص تو گود را دارند، و یکی از دیگری اندکی بزرگتر است اما مشخصات و تزئینات هر دو یکیست، و فاصله ی آن دو از هم تنها 80 سانتیمتر است.

در زير آرامگاه اردشير يكم هخامنشي دو نقش برجسته از دوره ساساني ديده مي‌شود كه هر دو «نبرد سواره» را مي‌نمايد. نقش بالائي منسوب به اذر نرسه است (شماره 15) و نقش زيرين به هرمز دوم. اين پادشاه اخير پسر نرسي و نوه شاپور يكم بود و از 302 تا 308 ميلادي فرمانروائي كرد. نام وي در تاريخ ايران به نيكوكاري معروف گشته است.

در 330 ق.م. اسکندر مقدونی و یارانش پارسه را گرفتند. کاخها را سوختند و به زندگی «تخت جمشید» پایان دادند. اندکی پس از آن بود که دزدان در دیوار حفاظتی «بن خانه (کعبه ی زرتشت)» نقبی زدند تا گنج درون آن را بربایند. و لابد در همان زمان ها قبور شاهانه هم دستخوش دزدی و بی احترامی شده است. بعد از این دیگر اثری تاریخی در نقش رستم نمی شناسیم تا برسیم بدوره ی ساسانی، که 550 سال پس از اسکندر بود. از این مدت دراز، تنها یک اثر کوچک بر سینه ی کوه نقش رستم حک کرده اند، و آن کتیبه ایست بیست و پنج سطری که به خط آرامی در پائین متن عیلامی سنگنبشته ی داریوش بنشان ب (= DNB) نقر شده است.

در پشت سر شاپور، تکه ای از کوه را تراشیده اند و با نقش نیم تنه کرتیرف موبدان موبد دوره بهرام دوم، آراسته اند. کرتیر بی ریش و رو به راست نموده شده، و کلاه بلند نیم استوانه ایش دارای علامتی مانند قیچی است که از نقوش دیگر وی(در نقش رجب، در نقش بهرام و درباریانش، و در نقش بهرام سرمشهد و غیره) شناخته است. وی انگشت سبابه دست راست را به نشانه ستایش به سوی شاهنشاه شاپور دراز کرده است و حالت احترام به خود گرفته. گردنش با گردنبندی حلقه حلقه ای اراسته شده، و نیم تنه پوشیده است و دو سر ردایش با سگکی حلقه دار در جلو سینه به هم وصل می باشد.

در محوطه نقش رستم، روبروي كوه بناي سنگي چهار گوش و پله داريست كه اصطلاحاً «كعبه زرتشت » نام گرفته است. اين وجه تسميه بسيار جديد و غير علمي است و از صدو پنجاه سال بيشتر عمر ندارد. پيش از آن نام محلي «كرناي خانه»يا «نقاره خانه» بود، و از آغاز سده نوزدهم اروپائيان آن را ديده اند و بخاطر اينكه درونش از دود سياه شده بود، آنرا بناي ويژه پرستش آتش شمره اند،

اشمیت در پای کوه و ده پانزده متری شمال شرقی نقش عیلامی (= نقش بهرام و درباریان) به گودی در سنگ تراشیده ای برخورد که شکل یک پنج ضلعی نامنظم دارد و آنرا ظاهراً برای جمع شدن آب کنده اند. ضلع بزرگ این گودی 20/7 متر و دیگر ضلعها 50/5 متر درازای دارند، و تراش آنها با دقت و ظرافت تمام انجام پذیرفته، و به همین جهت شباهت به تراش چاهی دارد که دل «کوه شاهی» تخت جمشید نزدیک آرامگاه اردشیر سوم به عمق 26 متر کنده اند

اسناد ثبت جهانی میراث

تخت جمشید
پاسارگاد

تماس با ما

تلفن: 07143341556

فکس: 07143341573

ایمیل: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

 

فرم الکترونیکی ارتباط با پارسه

ساعت بازدید

تخت جمشید از ساعت 8:00 تا 18:30

نقش رستم از ساعت 08:00 تا 19

پاسارگاد از 08:00 تا 18:30

 

مشاهده ساعت مجموعه های هخامنشی